2.1. … over de geschiedenis van whisky

Hoe het begon …

Hoever moet je teruggaan in de tijd om de geschiedenis van whisky uit de doeken te doen? Naar het Midden-Oosten in de vroege middeleeuwen? Men beheerste er een primitieve vorm van distilleren om zwart poeder te maken, nodig voor cosmeticaproductie.

... over de geschiedenis van whisky

Middeleewse alambiek

Of naar de Middeleeuwen bij ons, waar alchemisten onder de bescherming van kloosters hun experimenten om levenswater (aqua vitae, aquavit of in het keltisch Uisghe Beatha) te maken en steen in goud te veranderen? De alchemistische dorst naar eeuwige kennis, waarmee het eeuwig leven en onuitputtelijke rijkdom kon worden bereikt zorgde er in elk geval voor dat men de bewaarkracht van alcohol, ontdekte. Die kennis over het distilleren leerden zij onder meer van Arabische handelslui die in het Westen hun waren kwamen slijten. Kruiden en specerijen bleven langer en beter bewaard door ze in alcohol op te lossen dan bijvoorbeeld in gedroogde toestand. De kunst van het likeurstoken en onze jenever is op deze ontdekking terug te voeren.

Uisghe Beatha

Ook is het een feit dat de bescherming van deze kloosters zorgden voor een verspreiding van de alchelmische technieken over Europa. Het vroeg gekerstende Ierland en Schotland maakten van dit fijnmazig vertakte netwerk gebruik om zich de distilleertechnieken eigen te maken (in tegenstelling tot het godsdienstig versplinterde Engeland bijvoorbeeld). Dat kloosters een belangrijke rol speelden bij de verspreiding van alcoholproductie lezen we ook in een manustript uit het (ter ziele gegane) Lindores klooster in Schotland. In dit manustript uit 1491 krijgt broeder John Corr toestemming van de Schotse koning James IV om aque vitae te vervaardigen uit “eight bolls of malt“. Levenswater gestookt uit gemoute gerst. Aqua Vitae, of in het keltische dialect Uisghe Beatha, wordt in de loop der jaren ingekort tot uisghe, of whisky.

Of moeten we voorbij deze vroegste schriftelijke bron kijken, en beginnen wanneer whisky werd gemaakt zoals we het nu (min of meer) kennen? In de middeleeuwen, en lang daarna werd de Uisghe Beatha namelijk gedronken zoals het gestookt werd, net als vodka bijvoorbeeld. Ook de boeren die illegaal hun graanoverschotten opstookten dronken dat op koude winteravonden ‘wit’ (moon shine). Pas wanneer de productie toenam en bewaard moest worden in eiken vaten (zoals men toen alles in eiken vaten bewaarde), ontstond de goudkleurige drank zoals wij hem kennen. We zijn intussen al in  de 18e eeuw aanbeland.

The Excise Act van 1823

King George IV naar Sir Thomas Lawrence (1815)

King George IV naar Sir Thomas Lawrence (1815)

Op dat moment is whisky stoken in Schotland, ondanks de toenemende vraag, nog een riskante bezigheid. Zonder privilege van de Engelse koning en een peperdure licentie is het verboden. Pas wanneer de Britse monarch George IV in 1822 de Schotse stad Edinburgh bezoekt keert het tij. George IV raakt gecharmeerd door de Schotse cultuur en de plaatselijke lekkernijen, zoals de whisky natuurlijk. Hij besluit de whiskyproductie te stimuleren, en er zelf een stuiver aan te verdienen. Kort daarna, in 1823 wordt de Excise Act goedgekeurd, waarbij de vergunningen om whisky te stoken veel goedkoper worden. Als wederdienst moeten er belastingen betaald worden per liter gestookte alcohol. De distilleerderijen schieten als paddestoelen uit de grond.

Een tweede stimulans voor de whiskyproductie speelt zich buiten Schotland af. In 1863 breekt in Frankrijk de phylloxera vastratis epidemie uit. Deze luizenplaag die vanuit Amerika Europa binnenkomt vernielt er nagenoeg de hele populatie druivenranken. Wijn en cognac, zeer geliefd bij de Britse adel en burgerij, zijn nauwelijks nog te verkrijgen en men gaat op zoek naar alternatieven. In de eerste plaats komt men bij de zachte Ierse whiskey’s terecht. Aanhoudende conflicten tussen Ierland en de Britse kroon (onafhankelijkheidsoorlog), en de hongersnood in Ierland bemoeilijken de whiskey productie. Plaatselijke winkeliers ontdekken de Schotse whisky, maar vinden deze te robuust. Deze nobele inlandse drank wordt versneden met goedkopere graanalcohol, en kruideniers als Johnny Walker en Justerine en Brooks proberen zo op cognac en Ierse whiskey lijkende dranken maken door : blended Scottisch whisky is geboren.

In het Britse Imperium, met haar grote administratie en talrijke troepenmacht in de vele koloniën, is de vraag naar whisk(e)y groot. Kolonisten en migranten uit Engeland nemen hun kennis over distilleren mee naar hun nieuwe woonplekken. In Amerika, Nieuw-Zeeland en Australië, maar ook in India bijvoorbeeld bloeit de lokale productie.

Crisis

Maar deze winstgevende handel trekt al snel ook charlatans en woekeraars aan die de markt verzieken. Rond de eeuwwisseling overspeelt de markt zijn hand, en breekt een periode van crisis aan. Meer dan de helft van de Schotse distilleerderijen sluiten. De drooglegging (prohibition) in Amerika, die het produceren verhandelen en consumeren van alcohol verbiedt, raakt vooral de Ierse, maar ook de Schotse whisky industrie hard. In Schotland blijft men achter met een grote kater.

Het duurt tot na de tweede wereldoorlog voor de whiskyindustrie weer aanzwengelt, en op de golven van de ‘golden sixties’ uit haar voegen barst. Opnieuw is het de markt van ‘blended whisky’ rol van gangmaker vervult – enkele uitzonderingen daargelaten (denk aan Glenfiddich, Highland Park, Macallan en Bowmore die als eersten ‘Single Malt Whisky’ commercialiseren). Sterkedrank wordt gemeengoed, een creatieve cocktailcultuur maakt blended whisky nog populairder.

Maar ook dit liedje duurt niet lang. In de nasleep van de oliecrisis slabbakt de whiskyconsumptie opnieuw. Overproductie en een vrije val van de vraag naar whisky zorgen opnieuw voor waardeverlies en een flinke inkrimping van de markt. Eén derde van alle op dat moment werkende Schotse distilleerderijen sluiten in de eerste helft van de ’80 de deuren.

Een nieuwe Pattinson?

Japan wordt, samen met Schotland, ierland en Amerika, gezien als één van de klassieke whisk(e)y naties.

Japan wordt, samen met Schotland, ierland en Amerika, gezien als één van de klassieke whisk(e)y naties.

Sinds eind de jaren ’80 leeft de whiskyconsumptie weer op. Onze moderne Westerse cultuur stelt consumptie haast gelijk aan genot. De vaak complexe en gevarieerde neus en smaak van Single Malt Whisky’s spelen hier op in door genot te linken aan geprikkelde zintuigen. Ook andere op genot geënte liefhebberijen  zoals wijn- en bierclubs, hobbykoks en eventbureau’s kennen een enorme groei. De hele Schotse whisky industrie profiteert mee, en leeft weer op. Rond de mileniumwissel is whisky razend populair. In steeds meer landen wordt whisky geproduceerd. In de eerste plaats in ex-kolonies van het Britse Imperium, vervolgens in Westerse (en later Aziatische) landen waar whisky reeds populair is. Anno 2010 is Single Malt Whisky ongekend populair. Terwijl de eerste tekenen van verzadiging van de markt zichtbaar worden in Europa, richt de Schotse whisky industrie zich op nieuwe markten in Rusland, Azië en Zuid-Amerika. In het kielzog van whisky winnen andere distillaten aan populariteit, zoals rum, gin en jenever.

Maar deze populariserende evolutie kent ook een keerzijde. Tussen 2010 en 2013 steeg de prijs van de modale whisky’s met bijna 25%. Daarnaast verschijnen ook meer luxebottelingen, waarvan de exhuberante prijs meer is afgestemd op luxueuze verpakking met attributen en gimmicks dan op de inhoud van de fles. Whiskyprofeten waarschuwen al enkele jaren voor een nieuwe ‘Pattinsoncrisis’, terwijl televisieprogramma’s daarentegen mensen enthousiast maken juist in whisky te investeren.

Een tweede aspect van deze keerzijde, voor de Schotten althans, is de groei van whiskyproductie buiten Schotland. Whisk(e)y is geen geografische bepaling (zoals bv. jenever dat wel is). Dit betekent dat de productie niet beperkt is tot een bepaalde streek of grondgebied. Niet alleen op verschillende plaatsen op het Europese vasteland is men (Single Malt) Whisky gaan stoken, maar ook de Aziatische markt zag al snel heil in eigen productie. India is anno 2014 de grootste whisky producerende natie ter wereld. En in Noord-Amerika tenslotte bloeien kleine craft distillers als paddenstoelen uit de grond. Zij experimenteren met nieuwe stijlen van whisky – zeg maar Schotse stijl – die een dankbare aanvulling vormen op de klassieke ‘bourbon’.

Deze algemene geschiedenis wordt binnenkort aangevuld met andere artikelen die inzoomen op deelaspecten.

Laatste wijzigingen 23/02/2015

2 reacties op 2.1. … over de geschiedenis van whisky

  1. Pingback: Gewikt en gewogen : NAS (‘No Age Statement’) whisky | Daily expressions of sweet and sour

  2. Pingback: Profiel : Mortlach distilleerderij | Daily expressions of sweet and sour

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s